WHICH WAY IS EAST

TÊN PHIM: Which Way Is East

NĂM PHÁT HÀNH: 2003

QUỐC GIA: Hoa Kỳ

ĐẠO DIỄN: Lynne Sachs

DIỄN VIÊN: Dana Sachs

NỘI DUNG: Which Way Is East (2003) là một bộ phim tài liệu – thử nghiệm do Lynne Sachs đạo diễn, với sự tham gia của Dana Sachs, em gái của đạo diễn. Bộ phim không đi theo cấu trúc tự sự tuyến tính hay phong cách tài liệu truyền thống, mà là một hành trình mang tính cá nhân sâu sắc, đan xen giữa ký ức, du hành, thơ ca, lịch sử và suy tư triết học về không gian, thời gian và bản sắc.

Trung tâm của bộ phim là chuyến đi của Lynne Sachs và Dana Sachs đến Việt Nam, một vùng đất vừa quen thuộc vừa xa lạ đối với họ. Dana từng sống và làm việc tại Việt Nam trong những năm 1990, trong khi Lynne tiếp cận đất nước này chủ yếu thông qua hình ảnh, câu chuyện, lịch sử và trí tưởng tượng. Chính sự khác biệt trong trải nghiệm đó tạo nên trục đối thoại chính của phim: giữa người “đã từng sống” và người “chỉ được nghe kể”, giữa ký ức cá nhân và ký ức gián tiếp.

Bộ phim không nhằm mục đích giới thiệu Việt Nam như một điểm đến du lịch hay một đối tượng khảo sát xã hội. Thay vào đó, Việt Nam xuất hiện như một không gian tinh thần, nơi các lớp thời gian chồng lên nhau: chiến tranh, hậu chiến, đời sống thường nhật, ký ức phương Tây về phương Đông, và cảm nhận riêng tư của những người phụ nữ Mỹ khi đối diện với một nền văn hóa khác. Những hình ảnh đường phố, con người, âm thanh đời sống được ghi lại một cách rời rạc, không hoàn chỉnh, đôi khi mờ nhòe, như chính cách ký ức vận hành.

Nhan đề Which Way Is East (“Hướng Đông là hướng nào?”) không chỉ mang nghĩa địa lý, mà còn là một câu hỏi mang tính triết học và văn hóa. “Phương Đông” trong phim không phải là một khái niệm cố định, mà luôn thay đổi tùy theo góc nhìn, vị trí và trải nghiệm của mỗi cá nhân. Bộ phim liên tục đặt ra câu hỏi: liệu “Đông” có phải là một nơi chốn cụ thể, hay chỉ là một ý niệm được kiến tạo bởi lịch sử, quyền lực và trí tưởng tượng phương Tây?

Một trong những điểm nổi bật của phim là cách Lynne Sachs sử dụng giọng đọc, thơ ca và đối thoại chị em như một yếu tố cấu trúc. Những đoạn độc thoại nội tâm, thư từ, hồi tưởng và câu hỏi được đọc lên như những mảnh suy nghĩ rời rạc, không nhằm giải thích hình ảnh mà để mở rộng tầng nghĩa của chúng. Dana Sachs, với trải nghiệm sống lâu dài tại Việt Nam, thường đóng vai trò như một “người làm chứng”, nhưng lời kể của cô cũng không mang tính khẳng định tuyệt đối, mà luôn chứa đựng sự hoài nghi và tự vấn.

Phim cũng chạm đến vấn đề chiến tranh Việt Nam, nhưng không thông qua hình ảnh tư liệu hay phân tích chính trị trực tiếp. Chiến tranh hiện diện như một cái bóng kéo dài, ảnh hưởng đến cách người Mỹ nhìn Việt Nam và cách Việt Nam được nhớ đến trong tâm thức phương Tây. Thay vì tái hiện lịch sử, bộ phim đặt câu hỏi về việc ai có quyền kể câu chuyện, ký ức nào được lưu giữ và ký ức nào bị lãng quên.

Về mặt hình thức, Which Way Is East là một tác phẩm tiêu biểu của điện ảnh thử nghiệm Mỹ đầu thế kỷ XXI. Lynne Sachs sử dụng các kỹ thuật như quay phim cầm tay, dựng phim phi tuyến tính, chồng hình, ngắt nhịp đột ngột và âm thanh không đồng bộ. Những lựa chọn này khiến người xem không thể “xem một cách thụ động”, mà buộc phải tham gia vào quá trình suy ngẫm, kết nối các mảnh rời để tự hình thành ý nghĩa.

Bộ phim cũng mang đậm góc nhìn nữ giới, không chỉ ở việc hai nhân vật trung tâm là phụ nữ, mà còn ở cách cảm nhận thế giới: chú trọng đến chi tiết nhỏ, cảm xúc tinh tế, mối quan hệ thân mật và sự mong manh của ký ức. Hành trình của hai chị em không phải là hành trình chinh phục hay khám phá, mà là hành trình lắng nghe, do dự và chấp nhận sự không trọn vẹn trong hiểu biết.

Kết thúc phim không đưa ra câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi “hướng Đông là hướng nào”. Thay vào đó, bộ phim để lại cảm giác mở, như một lời nhắc rằng mọi định hướng – địa lý, văn hóa hay tinh thần – đều mang tính tương đối. Which Way Is East vì thế không chỉ là một bộ phim về Việt Nam, mà còn là một suy tư sâu sắc về cách con người định vị bản thân trong thế giới, giữa lịch sử toàn cầu và trải nghiệm cá nhân.

Which Way Is East là một tác phẩm giàu chất thơ, mang tính suy niệm và thử nghiệm cao, phù hợp với những khán giả quan tâm đến điện ảnh tài liệu đương đại, nghiên cứu hậu thuộc địa, ký ức chiến tranh và mối quan hệ giữa phương Tây – phương Đông. Bộ phim không cung cấp tri thức theo nghĩa thông thường, mà mở ra một không gian để người xem tự đặt câu hỏi về cách mình nhìn, nhớ và hiểu thế giới.